Als brave burger, opgegroeid in een land waar vrijheid van meningsuiting zo vrij is dat het eerder de vraag is of we niet te ver vrij zijn doorgeslagen, ben ik voor het eerst in mijn leven slachtoffer geworden van heuse censuur.
Momenteel spelen ik en mijn jazzband hier in Ouagadougou samen met een populaire burkinabese rapper Smockey. Smockey is een geweldige man, die enorm van wanten weet op het muzikale vlak, en bovenal zijn muziek inzet om controversiële onderwerpen aan te snijden in zijn teksten.
Zo ook spelen wij een nummer dat gaat over de journalist Norbert Zongho. Zongho is 10 jaar geleden "om het leven is gekomen", vlak nadat hij de broer van de burkinabese president in een kwaad daglicht zou hebben gesteld. Officieel heeft hij een auto-ongeluk gehad, maar zijn auto is totaal uitgebrand en doorzeefd met kogels teruggevonden.
Bewijzen in de zaak Zongho zijn verduisterd en de rechter heeft besloten dat er niet genoeg bewijzen zijn; dossier gesloten.
Toen wij dus zaterdag bij een soort rond-de-tafel zondagochtend programma van de nationale zender RTB om in het kader van Jazz à Ouaga deze week, een nummer mochten spelen, twijfelde Smockey niet lang. Dit was zijn kans om zijn strijd voor gerechtigheid een nieuwe draai te geven. De camera’s liepen en langzaam zette hij het nummer in; “ouvrez le dossier Zongho”. Uit mijn ooghoeken zag ik de presentator, niet in beeld, een afwijzend vingertje naar de producent opsteken. Dit zou gevolgen hebben.
En inderdaad, de volgende ochtend, bleek dat het democratische Burkina zijn politieke censuur nog diepgeworteld heeft zitten. Ons optreden was uit het programma geknipt.. Wat is het een naar gevoel om op zo’n manier een stokje voor je vrijheid van meningsuiting gestoken te krijgen. Mij is dit nu één keer overkomen, en als ik denk aan al die miljoenen mensen over de hele wereld die dagelijks gecensureerd worden dan voel ik één en al vechtlust opborrelen om iets aan die situatie te veranderen.
Business-as-usual. En dat geeft mij het gevoel van ‘Kom maar op met je uitdagingen! Ik kijk nergens meer van op.’
Razak is een burkinabése muzikant en kostwinner voor zijn familie. En tevens mijn beste vriend hier. Onze vriendschap is totaal anders dan alle vriendschappen die ik heb gehad of ooit zal hebben. Hij is niet mijn vriend vanwege zijn intelligentie, zijn vermogen om goede gesprekken te voeren of omdat hij een feestbeest. Razak is mijn beste vriend omdat hij gewoon zo heerlijk leeft. Hij kan uren theedrinken met de jongens uit de straat, nieuwe djembés met vel bespannen of repeteren met andere muzikanten. Of gewoon bij de rest van zijn familie op de bank aanschuiven en zo uren doorbrengen. Of zoals gister, toen ik op weg richting centrum was naar een theatervoorstelling en hem tegen kwam en vroeg of ie meeging, dat hij zo heerlijk impulsief achterop sprong. Ik weet eigenlijk heel weinig van hem en ik begrijp hem nog minder. We voeren vrijwel alleen zeer onsamenhangende gesprekken; hij weet allerhande onderwerpen aan elkaar en doorelkaar te praten, en ik kan vaak, niet-begrijpend, alleen wat hmmm..’s, non!’s en c’est pas vrai!’s uitkramen.
Maar wat zo heerlijk is aan Razak is dat alles altijd tranquille is. Zelfs als ik hem enorm heb laten zitten, of laatst, zoals toen ik hem met mijn brommer die en panne was achter heb gelaten en hij de brommer helemaal naar huis heeft geduwd. Hij werd niet boos, of chagrijnig of verdrietig. Hij zegt dan ‘nooooon, ‘y a pas de problèm, tranquille!’. Hij geeft me werkelijk het gevoel dat hij altijd voor me klaar zal staan. En dat ik weet dat hij, ondanks af en toe een verdwaald losbandig smsje van ‘Sandrie, tu me manque, je t’aime’, nooit een serieuze avance zal maken.
Lang leve Razak!
Daar waar de hele wereld zijn hart vasthoudt voor diepgewortelde strijd tussen de islamitische en westerse, christelijke wereld, is er in Burkina geen vuiltje aan de lucht. En dat terwijl de ene helft van de bevolking christen is, en de andere helft moslim.
Ik moet eerlijk zijn; in Nederland keek ik enigszins neerbuigend en soms zelfs angstig neer op uitingen van een islamitische levenstijl; keppeltjes, hoofddoekjes, moskeeën. En ik geloof dat ik duidelijk niet de enige was. Hier staat de moskeeën overal waar je kijkt. En ze zijn niet alleen te zien, vooral ook te horen. In het begin was het even wennen, maar nu word ik al niet meer wakker van de Allah kreten om 5 uur ’s ochtends.
Mijn eerste echte verbazinggolf kwam pas ten tijden van het offerfeest. Bij het offerfeest had ik altijd nachtmerrie-achtige gedachten over bloederige slachtpartijen. In ieder geval iets waar je ver vandaan moest blijven. Het offerfeest is hier echter een nationale feestdag. De hele stad was gehuld in bruisende, gelukzalige vibraties en er was letterlijk flink uitgepakt. De mooiste kleren, een goed gevulde ijskast, en mocht het budget het toe hebben gestaan, een flink schaap aan de haakgeslagen, hangend als ereprijs op een zichtbare plek (in mijn geval betekende dit helaas een nadere kennismaking van een zojuist geslacht, en gevild schaap, recht achter mijn stoel. Nou, blijf dan maar eens stil zitten!)
En als ik het heb over de hele stad die mee viert, dan bedoel ik iedereen. Welke geloofsovertuiging je ook hebt, met het offerfeest is iedereen welkom om te vieren dat Mohammed niet zijn eigen zoon heeft geofferd die bewuste dag, boven op een berg. Ik ‘liep stage’ bij een burkinabese familie waarvan de zoons mij op sleeptouw namen die dag. En ik werd werkelijk waar óveral met open armen ontvangen; de biertjes en gegrilde schaap waren niet aan te slepen.
En is het niet ook gewoon veel leuker om te delen? Want als we nu een feestje bij jullie hebben met jullie schaap, dan kunnen jullie later dit jaar bij ons rond de kerstboom komen zitten, en dan is het aan ons om flink uit te pakken. Zo vang je twee vliegen in één klap; een enorm gevoel van saamhorigheid én dubbel zo veel feest!
Ik kan geen andere conclusie trekken dan dat wij op dat gebied nog veel, heel veel te leren hebben..
Waar wij Nederlanders bekend staan om onze uitermate spaarzame capaciteiten en zuinige zure mondjes, weten ze hier in Afrika wel hoe ze moeten leven.
Tenminste, als er geld is.
Want sparen, ho maar.
Vandaag een tientje verdiend, dus dat moet gevierd worden! Ik heb nú 50 cent in the pocket, dus ik kan nú gaan wassen. Ik koop een zakje waspoeder en geniet er van.
Overigens geld het zelfde voor olijfolie, zout, suiker, rijst, sigaretten, koekjes... je kan het zo gek niet bedenken of de giganten zoals Unilever hebben er een, wat ze bij ons ‘proefverpakking’ noemen, van gemaakt. Eén persoons-porties. Unilever blij, want het loopt als een tierelier.
Wat dat betreft kennen afrikanen zichzelf erg goed. Als ze namelijk wél nu die 1.5 liter olijfolie zouden kopen, zou het zo op zijn. Want dat komt de buurman, je tante, oma, of vriend van verderop even langs en schroomt niet om zijn of haar ‘deel’ vriendelijk te innen. Wat je hebt is wat je deelt.
Tegelijkertijd is dit natuurlijk een trieste waarheid. De keerzijde van dit gedrag en deze vorm van sociale omgang vormen dan ook, mijns inziens, de basis van de spiraal van armoede waar zoveel mensen zich hier in bevinden.
Als al het kleine geld op deze manier rolt, en het grote geld gelijk impulsief wordt uitgegeven – zij het aan een nieuwe brommer, een avondje bieren met een handjevol vrouwen, of een huwelijksfeest – kan je dus nooit echt investeren in je eigen toekomst, of die van je kinderen. En zo blijft het elke dag weer opnieuw een verrassing of ‘men er in zal slagen’, of zoals ze dat hier zegggen; oui ça va, on se débrouille! (wat zoiets betekend als, ‘ja hoor, geen punt, we doen er alles aan’).
Wat de keerzijde ook moge zijn, ergens lijkt het me gewoonweg heerlijk om eens niet-calculerend, berekend, spaarzaam of verstandig door het leven te gaan.
Ik ben in het einde van de 20e eeuw in een West Europees land geboren. Mijn generatie is geboren in een leven waarin alles in principe al geregeld, uitgevonden, en doorontwikkeld was. Centrale verwarming, boilers, televisie, ijskast, computer, telefoon, auto, trein..
Het gemak en het gebruik van dit alles is mij met de paplepel in gegoten. Niemand heeft mij expliciet hoeven uitleggen hoe een computer of mobiele telefoon werkte, waar stroom vandaan komt, of waar mijn warme douche-water vandaan kwam, want dit groeide met mij en mijn opvoeding mee en het werd als zodanig geaccepteerd.
En over elektriciteit, warm water, of eten op tafel heb ik mij nog nooit een seconde zorgen gemaakt, of me misschien afgevraagd dat het ook anders kon zijn. Als je iets nodig hebt, dan is het er gewoon, en als het er nog niet is, dan kunnen we het kopen. Als iets kapot gaat, dan koop je het nieuw. Waarom zou je tijd en energie investeren als je de Hema en de H&M om de hoek hebt, die je dat nieuwe t-shirtje of radiootje kunnen leveren?
Ik kom uit de vanzelfsprekendheidsgeneratie.
Maar voor mijn generatiegenoten hier in Burkina, en mogelijk zelfs voor een volgende generatie is dat allemaal heel anders. Al deze – bij ons vanzelfsprekende – gemakken zijn hier alles behalve vanzelfsprekend en wellicht vaak zelfs onbekend. Hier ben ik pas gaan zien wat er allemaal achter schermen gebeurt in ons altijd draaiende huishouden, en zie ik pas wat een enorm geploeter buiten het vanzelfsprekendheidsoog van mijn generatie plaatsvindt.
Van huizen bouwen, tot straten en riolen aanleggen, tot het reparen van radio’s, televisies, auto’s, plastic stoelen. Eigenlijk alles wat je om je heen ziet heeft te maken met het on-vanzelfsprekende.. Er is hier vooral héél erg weinig wat echt voor altijd en voorgoed afgeschreven wordt en bij het oud vuil belandt. En zelfs dán, dan nog is het niet zeker dat het desbetreffende artikel niet elders aan een nieuw leven begint.
Alles is hier vooral niet vanzelfsprekend en ik denk dat het voor iedere welvarende westerling meer dan een goed idee is om dat ook zelf eens te zien en te ervaren hoe on-vanzelfsprekend dingen kunnen zijn.
Carolina is hooguit eind dertig, de vierde vrouw van haar man en de tante van mijn Burkinabése huisgenoten. Als man zijnde kan je, zodra je geld hebt, nog een vrouw erbij nemen. Eigenlijk doen wij het ook zo als we onze partner niet zo meer zien zitten, alleen wij scheiden tussendoor en dat is hier taboe. Soms blijft de man alle vrouwen zien, maar hij woont in principe bij de laatste vrouw. Tenzij hij ze allemaal verenigd heeft op zijn stukje land. Dan kiest hij elke dag één van zijn vrouwen die die dag zijn vrouw mag spelen; dat wil zeggen; zij kookt, zij wast, zij doet alles en aan het einde van dag, gaat hij bij haar slapen.
Hoe stom of leuk je al je vrouwen ook vind, je inkomen deel je met hun. Je zorgt dat je vrouwen, en de kinderen die je bij hun hebt gekregen, te eten hebben. Tenminste, als je genoeg geld verdient.
De man van Carolina is tegen de zeventig en gepensioneerd vrachtwagen chauffeur. Althans, als er een pensioensvoorziening zou zijn, zou hij met pensioen zijn. Maar hij is gepensioneerd want op de vrachtwagens wilde ze hem niet meer hebben en nu heeft hij zijn heil gezocht als taxichaffeur. Voor een flinke som per maand ‘huurt’ hij zijn taxi van een rijkere meneer die vele taxi’s bezit en anderen er in laat rijden. De hele dag doorkruist hij in dit gammele brik de stad; af en toe moeten ze de hoogbejaarde Mercedes even aanduwen want de startaccu is praktisch leeg. Om maar niet te spreken over de staat van de andere auto-onderdelen. Aan het einde van een langdurende dag houdt hij als het even meezit iets over. Geld. Maar niet veel, en zeker niet veel als je er 11 kinderen en 4 vrouwen van moet onderhouden.
Carolina komt regelmatig bij ons haar mobiel opladen en even ‘bijtanken’ want ze leeft in erbarmelijke omstandigheden, met haar vier kinderen en echtgenoot. Gister durfde ze het aan over haar financiële situatie te beginnen. Ze vertelde me dat de moeder van mijn huisgenoten, haar zus, zo goed voor haar zorgde. Zij was het die haar ondersteunde, ze was haar toevlucht, haar beste vriendin. Twee jaar geleden kwam ze echter om in een busongeluk. De kinderen hebben wel andere dingen aan hun hoofd dan hun tante financieel te ondersteunen. Geemancipeerd als ze zijn, besteden ze hun geld liever aan hun eigen leven. En wie geeft ze ongelijk. Maar voor Carolina is haar vangnet weggevallen.
Ik ben altijd erg sceptisch als ik deze verhalen hoor. “Ja mevrouw, natuurlijk heeft u het moeilijk financieel gezien, heel Burkina heeft het moeilijk”. Iedereen wil geld en mensen schromen er meestal niet om dat aan mij te vragen. Ongeduldig als ik was, begon ik haar maar ongeïnteresseerd, regelmatig met mijn laptop spelend, vragen te stellen. “Waarom heeft u dan geen geld? Waarom werkt u eigenlijk niet? Want ja, als u gewoon zou werken dan zou u geld hebben, nietwaar?”
Maar langzamerhand drongen haar antwoorden tot me door.
Eerst haar verhaal van haar man. Vervolgens, “ik wil zo graag werken, ik zoek elke dag, ik bid elke dag tot god. Vroeger toen we een ijskast hadden kon ik water en zelfgemaakte sapjes verkopen, maar nu zitten we zonder stroom. Ik zou wel hout willen verkopen, maar ik weet niet waar ik het geld vandaan moet halen om te beginnen”. Geen startkapitaal dus.
Ik was nog steeds sceptisch. Totdat ik me probeerde voor te stellen hoe dat is. Je wilt werken, maar je drie van je vier kinderen zijn onder de 5 en zijn thuis. Waar moet je die laten. Ik zei, “maar mevrouw, u moet toch gewoon gaan sparen, dan beetje bij beetje kunt u vanzelf wat grotere hoeveelheden kopen”. Ze zei, tranen in haar ogen, “maar wat moet ik doen, als mijn kinderen niet meer op houden met huilen om hun legen magen? Ik moet dan uitgeven wat ik heb, en zelfs dat is dan eigenlijk nog niet genoeg om hun echt te voeden”. Ik keek naar mijn bord. Ik had zojuist een flinke salade met eieren, een banaan en mango als toetje verorberd en de ijskast lag vol met nieuwe heerlijkheden.
Ik bezweek. Zij en haar verhaal hadden ineens mijn volle aandacht. Mijn sceptische houding verschrompelde tot een knagend gevoel van onmacht en mededogen. En de afgelopen dagen gaat er bijna geen moment voorbij waarin ik niet denk aan wat ik voor haar zou kunnen doen. En voor al die andere vrouwen, kinderen en mannen die in vergelijkbare of ergere situaties zitten. Ik heb haar een paar duizend franc (3 euro) gegeven, wetende dat ze daar minstens een week goed van kunnen eten maar dat het absoluut geen duurzame oplossing is. Maar wat zou hier wel de oplossing voor zijn?
